What does an Archive Do (as opposed to Hold)?

Για μια συστηματική αρχειακή προβληματική

Βασίλης Λαμπρόπουλος

[Presentation, with bibliography, in a panel on the politics of the archive.]

Ομιλία που γράφτηκε για την εκδήλωση «Αρχειακές πολιτικές και εθνική κουλτούρα» του κύκλου συζητήσεων «Κ. Π. Καβάφης» στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, Ίδρυμα Ωνάση, 1 Δεκεμβρίου 2014*

Θα συνοψίσω ορισμένα ζητούμενα για μια συστηματική προσέγγιση στο θέμα του αρχείου. Στην Ελλάδα έχουν γίνει πολύ λίγες συζητήσεις για την έννοια και λειτουργία του αρχείου. Και οι δύο θεωρούνται αυταπόδεικτες, και γι αυτό ο όρος χρησιμοποιείται αδιακρίτως και προκαλεί σύγχυση. Έτσι έχουμε αρχεία συγγραφέων (Σολωμού, Παλαμά), αρχεία συλλεκτών (όπως ο Αλέξανδρος Αργυρίου και ο Γιώργος Ζεβελάκης), αρχεία αρχείων (Ιστορικά Αρχεία του Μουσείου Μπενάκη, Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο του Μάνου Χαριτάτου), περιοδικές εκδόσεις (Αρχείον Ευβοϊκών Μελετών, Αρχείον Πόντου), αρχεία τεκμηρίων και μαρτυριών (Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας) και φυσικά τα Γενικά Αρχεία του Κράτους. [Παρόμοια σύγχυση συναντάμε ενίοτε κι αλλού. Π.χ. οι επιμελητές του βιβλίου Το αρχείο του Benjamin (γερμανικά το 2006, αγγλικά το 2007) παραδέχονται πως ο Benjamin είχε συλλογή ενώ ο εκδότης το κατατάσσει στα απομνημονεύματα.]  Ως γνωστόν, όλοι ζητούν ανοιχτά αρχεία αλλά κανείς δεν συζητά με ποιούς όρους και για ποιούς σκοπούς. Ένα αρχείο μπορεί να είναι ανοιχτό σε φυσική πρόσβαση αλλά κλειστό σε ερμηνευτική προσέγγιση, ανοιχτό με όρους ποσοτικούς (π.χ. ως ένθετο εφημερίδας) και κλειστό με όρους πολιτιστικούς (π.χ. ως κατοχυρωμένη μάρκα/brand). Θα προτείνω λοιπόν μερικές προδιαγραφές για μια συζήτηση της αρχειακής υπόστασης και λειτουργίας.

  1. Το αρχείο πρέπει να οριστεί θεσμικά και να διαφοροποιηθεί από συναφείς όρους όπως συλλογή, μουσείο, σπουδαστήριο, βιβλιοθήκη και ίδρυμα. Πρέπει επίσης να περιγραφεί πραγματολογικά: τι περιλαμβάνει και προπάντων τι δεν περιλαμβάνει – αυτόγραφα; δίσκους; γραμματόσημα; χάρτες; βιβλία; συνταγές; Γενικότερα, η συγκρότησή του έχει αξιολογική χρειά ή όχι; Ιεραρχεί ή συγκεντρώνει αδιακρίτως;
  2. Απαιτείται να εξεταστούν οι όποιες προοπτικές κοινοποίησης. Τα περιεχόμενα του αρχείου θα καταλογραφηθούν; θα εκδοθούν; θα αναρτηθούν; Εδώ θα ήταν χρήσιμη μια ιστορία του νεοελληνικού εκδοτικού ζητήματος. Ποιούς κανόνες έχει ακολουθήσει η ελληνική φιλολογία ανακοινώνοντας το έργο ποιητών και πεζογράφων;   Mια τέτοια ιστορία των εκδοτικών πρακτικών θα μπορούσε να γραφεί και μόνο με βάση την διαδρομή του Σολωμικού έργου από τον Πολυλά στον Τωμαδάκη, τον Λίνο Πολίτη, τον Κριαρά, την Τσαντσάνογλου και τον Στυλιανό Αλεξίου. Επίσης μια αντιπροσωπευτική ιστορία αρχειοθέτησης θα μπορούσε να γραφεί με βάση την διαδρομή των κατάλοιπων του Καβάφη από τον Αλέκο Σεγκόπουλο και τις δύο συζύγους του Ρίκα και Κυβέλη στον Περίδη, τον Παπουτσάκη, τους Γιώργο και Μανόλη Σαββίδη, ως τους 4 τωρινούς συνυπεύθυνους Ακαδημαϊκό Σύμβουλο Αναστάσιο-Ιωάννη Μεταξά, Σχεδιασμό Δράσεων Αφροδίτη Παναγιωτάκου, Επιστημονικό Σύμβουλο Δημήτρη Παπανικολάου και Project Manager Θοδωρή Χιώτη.
  3. Αξίζει να ληφθούν υπόψη διαμάχες σχετικά με το αρχείο διάσημων συγγραφέων στις οποίες αναλύθηκαν εκδοτικά, νομικά, ερμηνευτικά, οικονομικά και άλλα θέματα. Θα αναφέρω μόνο φιλόσοφους όπως ο Nietzsche, o Wittgenstein και ο Heidegger, και συγγραφείς όπως η Emily Dickinson, ο Rossetti, ο Kafka, o Joyce, o Eliot και η Sylvia Plath. H μουσική αποτελεί έναν άλλο μεγάλο χώρο προβληματικής αλλά εδώ θα περιοριστώ στην πρώτη μορφή του κοντσέρτου για βιολί του Sibelius την οποία το αρχείο επέτρεψε να παιχτεί (κι ευτυχώς να ηχογραφηθεί) μία και μόνη φορά. Η αρχειοθέτηση είναι ταυτόχρονα αρχειοποίηση, και μπορεί μάλιστα να αναπτύξει διάφορες παθήσεις όπως ο φετιχισμός ή ο πυρετός του αρχείου επειδή ποτέ δεν αρκεί ούτε αρκείται αλλά διακατέχεται από τον πόθο της απόκτησης και της επέκτασης.
  4. Επιβάλλεται να συζητηθούν πρόσφατες θεωρίες, όπως η γενεαλογική θεωρία του Foucault για την λογική του αρχείου, η ιστοριογραφική του Nora για την μνήμη του αρχείου, η ψυχαναλυτική του Derrida για τον πυρετό του αρχείου και η εκδοτική του Jerome McGann για την εξακτίνωση του αρχείου. Όπως ξέρουμε από την ιστορία του όρου, το αρχείο είναι το μέρος όπου φυλλάσσονται επίσημα έγγραφα και τεκμήρια και στο οποίο μένουν οι ανώτεροι δικαστικοί που τα διαχειρίζονται. Ευθύνη του είναι να συλλέγει, να ταξινομεί, να καταλογραφεί, να κωδικοποιεί, να επαληθεύει. Είναι ένας επίσημος τόπος που νομοθετεί την επίσημη ερμηνεία, γι αυτό και ο Derrida το αποκαλεί «τοπο-νομολογία», ένας μηχανισμός καταμέτρησης που δημιουργεί τις τοπο-λογικές προϋποθέσεις αποφάνσεων, μια τεχνολογία παραγωγής αλήθειας και πώλησης αυθεντικότητας. [Το αρχείο είναι ζήτημα υπόμνησης (εγχάραξης/περιτομής) κατά Derrida (διάλεξη 1994) ή κανόνα (περιχάραξης) κατά Foucault (1969).]
  5. Κάθε προβληματική περί αρχείου ορίζεται θέλει δεν θέλει από μείζονες πολιτιστικές και επιστημολογικές τάσεις της μεταμοντέρνας εποχής μας όπως (κι εδώ χρησιμοποιώ καθιερωμένους όρους) ο θάνατος του συγγραφέα, η αποσύνθεση του έργου, to τέλος της τέχνης και η εξάλειψη της μνήμης. Όμως το σύγχρονο αρχείο ήταν εθνικό, μια επίσημη παρακαταθήκη του έθνους-κράτους. Πώς μπορεί να λειτουργήσει σήμερα όταν οι συνθήκες που το δημιούργησαν στο τέλος του 18ου αιώνα έχουν πάψει προ πολλού να υφίστανται; Πού, πώς και προς τι υφίσταται το αρχείο στην ψηφιακή επικράτεια; Και τι συνεπάγεται το γεγονός ότι αυτή τη στιγμή εγώ δεν απευθύνομαι μόνο σε όσους βρίσκονται σε αυτή την αίθουσα αλλά σε ένα παγκόσμιο κοινό που θα παρακολουθήσει την συζήτησή μας στο διαδίκτυο;

Το καίριο διπλό ζήτημα που συζητείται στις διεθνείς αρχειακές σπουδές είναι τι νομιμοποιεί την ύπαρξη ενός αρχείου και τι νομιμοποιεί το αρχείο με την ύπαρξή του. Τι θεωρείται γνήσιο, έγκυρο, αξιόπιστο και άξιο φροντίδας σε ένα αρχείο και πώς επιδιώκεται η διάσωση και καθιέρωση υλικού μέσω ενός αρχείου; Το αρχείο Καβάφη, που είναι το συγκεκριμένο μας παράδειγμα, ελέγχει, εγκρίνει και εμπορευματοποιεί τον Καβάφη ως κεφάλαιο (Bourdieu), προσπαθώντας να επιβάλλει τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται να λεχθεί και να πραχθεί με το συμβολικό αυτό προϊόν. Για να το πούμε κάπως απλά, κάθε αρχείο (ως χώρο και ως υλικό) το διαχειρίζονται άρχοντες. Ποιοί επιδιώκουν να άρχουν και ποιοί απολαμβάνουν να άρχονται μέσω της ιδιοκτησίας και διαχείρησης ενός αρχείου;

Εδώ και 30 χρόνια, από το 1983 που ετοίμασα με την Margaret Alexiou το περιώνυμο αφιέρωμα του Journal of the Hellenic Diaspora, υποστηρίζω ότι μπορούμε να αντιμετωπίσουμε το πολιτιστικό συμβάν που αποκαλείται “Καβάφης” ως βίωμα ή ως μόρφωμα, ως έργο ή ως πεδίο. [Στην μια περίπτωση, το αρχείο ανασυγκροτεί το βίωμα που γέννησε το έργο. Στην άλλη, το αρχείο ανασυμπλέκει το μόρφωμα που αναρρίπησε το πεδίο.]

[Και ένα υστερόγραφο αθροιστικό ερώτημa: Ποιά είναι η τιμή του αρχείου –

η αγοραστική του αξία;

η εμπορευματική του εκμετάλλευση;

η λογοτεχνική και ιστορική του αξία;

η ζήτησή του από ερευνητές αλλά και καλλιτέχνες;

η επαλήθευση που προσφέρει στο γένος, στην μεγαλοφυία και στην τέχνη;

η συμβολική του ισχύς;]

* Σε αγκύλες βρίσκονται σύντομα κομμάτια που λόγω περιορισμένου χρόνου δεν διαβάστηκαν στην εκδήλωση.

 

Select English Bibliography on the Archive

Agamben in Merewether, ed., The Archive

Arvatu, “Spectres of Freud,” Mosaic 44:4, 2011

Borges, “The Library of Babel” & “Funes the Memorious”

Featherstone, “Archive” dictionary entry

Lawlor, review of Derrida’s Archive Fever, Review of Politics 60:4, 1998

Lynch, “Archives in Formation,” History of the Human Sciences 12:2, 1999

Manoff, “Theories of the Archive…,” Libraries and the Academy 4:1, 2004

McGann, “Imagining what you don’t know,” 1997

O’Driscoll on Derrida and Foucault in Rajan & O’Driscoll, eds., After Poststructuralism, 2002

Rose, The Haunting of Sylvia Plath, “Archive” chapter, 1992

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s